Zdrowa i piękna skóra

Skąd ten świąd, czyli co swędzi alergika

Redakcja Dermatolog.pl, 15 lipca 2015

Skąd ten świąd?

Jedno ukąszenie komara lub błąd pielęgnacyjny skutkujący wysuszeniem skóry wystarczą, aby swędzenie ciała stało się irytujące. Co jednak, gdy świąd trwa dłużej niż kilka godzin, pojawia się nagle i nasila, zmuszając do niekontrolowanego i bolesnego drapania? Może oznaczać to poważny problem zdrowotny z alergią na czele. Wyjaśniamy co, kiedy i dlaczego swędzi alergika.    

 Świąd

Dokuczliwe swędzenie – skąd się bierze?      

Świąd i ból należą do najbardziej nieprzyjemnych doznań. Intensywny świąd bywa jednak bardziej dokuczliwy dla pacjentów niż silny ból, a medycyna z większym powodzeniem łagodzi doznania związane z bólem niż swędzenie. Wiadomo już, że świąd nie jest rodzajem bólu podprogowego, ale odmiennym rodzajem czucia powierzchniowego. Przyczyna swędzenia skóry czy innego narządu może być zarówno mechaniczna (ukąszenie, muśnięcie), jak i termiczna (oparzenie słoneczne), a przede wszystkim chemiczna (tzw. mediatory procesu zapalnego). Bodziec inicjujący świąd jest przewodzony przez małe włókna C receptorów zlokalizowanych w skórze, błonach śluzowych czy spojówce oka do ośrodkowego układu nerwowego. Kora mózgowa odbiera te impulsy, przetwarza je, zapamiętuje i wysyła do narządów wykonawczych sygnał świadomie odczuwany jako świąd. Każda przyczyna swędzenia skóry automatycznie wyzwala reakcję obronną – odruch drapania, który niestety wprowadza nas w błędne koło. Im intensywniej się bowiem drapiemy, tym bardziej nasilamy swędzenie. Gdy świąd trwa do 6 tygodni, przybiera postać ostrą, która jak ostry ból informuje o zagrożeniu, np. ukąszeniu owada. Jednak gdy czas swędzenia przekracza 6 tygodni, mówimy o świądzie przewlekłym – poważnym problemie klinicznym.

 

Histamina – przyczyna swędzenia skóry 

Świąd jest objawem towarzyszącym wielu dermatozom (np. świerzb, wszawica, grzybica, wypryski), chorobom ogólnoustrojowym (np. choroby wątroby, nerek, układu nerwowego, zaburzenia endokrynologiczne, nowotwory) czy reakcjom polekowym (np. na atropinę, kodeinę, morfinę). W przypadku alergii – szczególnie skórnych – świąd obserwuje się niemal w 100% przypadków. Przyczyna swędzenia skóry to w tym przypadku mediatory procesu zapalnego z histaminą na czele. Tkanka łączna związana ze skórą jest szczególnie bogata w komórki (bazofile i mastocyty) wydzielające tę substancję. Lokalizują się one w okolicach naczyń krwionośnych i limfatycznych oraz nerwów. Masowo uwalniają histaminę, gdy swoiste przeciwciała IgE wytwarzane przez układ immunologiczny alergika rozpoznają uczulającą go substancję w wyniku kolejnego – po pierwszym – kontaktu z nią. Wylew histaminy powoduje rozległy stan zapalny i dotkliwe objawy alergii w wielu narządach, a drażnienie przez nią zakończeń okolicznych nerwów czuciowych inicjuje świąd. – W percepcji świądu mają znaczenie głównie receptory histaminowe (H1 oraz H2 i H3). Uczestniczą one też w regulacji wydzielania tzw. substancji P z zakończeń nerwowych, co daje efekt świądotwórczy – dodaje dr n. med. Marta Wilkowska-Trojniel, specjalista dermatolog i wenerolog.

 

Skóra – pokrzywka, AZS i wyprysk kontaktowy

Wypryskowi kontaktowemu w postaci zaczerwienień, łuszczących się grudek i pęcherzy, bąblom pokrzywkowym w przebiegu pokrzywki oraz suchości skóry i czerwonym plamom charakterystycznym dla atopowego zapalenia skóry (AZS) zawsze towarzyszy też świąd. Jest on typowym, dominującym i trudnym do opanowania symptomem tych chorób alergicznych. – W przebiegu AZS dodatkowo mamy do czynienia z obniżeniem progu świądowego, a także ze zwiększoną liczbą zakończeń nerwowych włókien czuciowych. Dokładna patogeneza świądu w przebiegu AZS nie jest znana. Wiadomo jednak, że zasadniczą rolę odgrywa tu pobudzenie zakończeń nerwowych w skórze. Niekiedy uczucie świądu w przebiegu AZS można porównać do pieczenia – wyjaśnia dermatolog. Możliwe jest też swędzenie skóry bez zmian skórnych u chorych na AZS. Natomiast powstałe urazy mechaniczne w wyniku drapania skutkują utworzeniem się tzw. przeczosów, czyli linijnych blizenek oraz złuszczeń na skórze.

 

Oczy – swędzące zapalenie spojówek  

Świąd oczu jest kluczowym objawem alergicznego zapalenia spojówek. Nawet swędzenie skóry bez zmian skórnych w okolicach oka pozwala z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić udział procesów alergicznych w rozwoju schorzenia. Jak tłumaczy lekarz: – Chorych pieką nie tylko spojówki, ale też cienka skóra powiek górnych i dolnych. Skutkuje to często powstaniem charakterystycznych objawów AZS, do których należy np. objaw oczu szopa pracza – czyli zacienienie i złuszczanie skóry wokół oczu, a także dodatkowy fałd w obrębie powieki górnej na skutek długotrwałego podrażnienia i wysuszenia skóry powiek. Przyczyna swędzenia skóry oka bywa różna, przez co świąd oczu może być zarówno okresowy (uczulenie na pyłki roślin), jak i napadowy (kontakt z sierścią zwierząt lub składnikiem kosmetyku) lub stały (uczulenie na roztocze kurzu domowego).

 

Nos – swędzenie w parze z nieżytem nosa    

Podobnie jak w przypadku świądu oczu, świąd nosa również jest najbardziej charakterystycznym objawem alergicznego nieżytu nosa i umożliwia odróżnienie alergii od innych chorób nosa i zatok przynosowych. W przypadku uczulenia na obecne w powietrzu pyłki roślin, zarodniki grzybów, alergeny zawieszone w kurzu – tj. roztocze kurzu, pleśnie, sierść zwierząt – świądowi towarzyszy też napadowe kichanie, wyciek wodnistej wydzieliny, zaczerwienienie i niedrożność nosa. Przyczyna swędzenia skóry i błon śluzowych nosa wywołuje tzw. salut alergiczny, czyli pocieranie jego koniuszka ku górze, co prowadzi do rozwoju poprzecznej bruzdy na grzbiecie nosa.

 

Gardło – zespól alergii jamy ustnej i nie tylko   

Należy pamiętać, że górne drogi oddechowe to także gardło wraz z wyściełającą je błoną śluzową. Choć alergeny powietrzopochodne dostają się do ustroju głównie przez nos, mogą opaść i z ruchem rzęsek nabłonka oddechowego przemieścić się do gardła, wywołując tam nieprzyjemne swędzenie. Są to jednak przypadki rzadsze. Częściej świąd gardła jest wynikiem zespołu alergii jamy ustnej (ang. oral allergy syndrome – OAS). Do jego rozwoju dochodzi u chorych z alergią krzyżową, czyli taką, gdzie w wyniku podobieństw w budowie białkowej pyłków roślin (np. brzozy) i alergenów pokarmowych (np. jabłka) organizm reaguje tak samo na oba te czynniki uczulające. Świąd  podniebienia wywołuje wtedy mlaskanie, a świąd gardła – chrząkanie.

 

Pomoc z apteki. Farmakoterapia świądu   

Gdy znana jest przyczyna swędzenia skóry, oczu, nosa czy gardła, należy bezwzględnie jej unikać. Równie istotne jest wdrożenie odpowiedniej farmakoterapii. – W leczeniu świądu zaczynamy zwykle od leków przeciwhistaminowych, łącząc lub zmieniając preparaty z różnych grup (np. blokujące receptory H1 czy H2 – nowsza i starsza generacja leków) – radzi dermatolog. Leki przeciwhistaminowe II, tj. nowszej generacji (np. cetyryzyna, desloratadyna, feksofenadyna, bilastyna), blokują aktywność histaminy przez uniemożliwienie jej wiązania z receptorem histaminowym H1. Niektóre preparaty –  np. ranitydyna – blokują receptor H2, lecz spełniają swoją rolę tylko wtedy, gdy są podawane z blokerami receptora H1.

Lekami wysoce selektywnymi (tj. blokującymi wiązanie tylko histaminy i tylko z tym receptorem) są preparaty bazujące na nowoczesnej substancji czynnej – bilastynie. Z tej właściwości bilastyny wynika też fakt, że wobec jej nieoddziaływania na receptory innych amin i peptydów nie wpływa ona na sprawność psychoruchową pacjentów, skutecznie zwalczając świąd i inne objawy schorzeń alergicznych. Starsze leki przeciwhistaminowe I generacji niestety obniżały koncentrację i nasilały senność u chorych przez blokowanie receptorów innych poza histaminą substancji. Istnieją jednak przypadki, gdy włączenie ich do leczenia bywa pomocne, np. gdy lekarz podejrzewa, że świąd wywołał inny mediator. Z miejscowych preparatów można wykorzystać także steroidy, które nie są typowymi środkami przeciwświądowymi, ale przeciwzapalnymi. Kapsaicyna stosowana miejscowo blokuje substancję P z zakończeń nerwowych. Czasem świąd związany jest jedynie z suchością skóry i wówczas leczeniem z wyboru jest odpowiednie jej nawilżenie. Ostatnio zwrócono też uwagę na fakt, że działaniem przeciwświądowym mogą cechować się leki przeciwdepresyjne. Jednak wdraża się je dopiero po wykorzystaniu innych metod leczenia świądu. Do tych zalicza się również cykliczne naświetlania UVB311nm, a także akupunkturę czy psychoterapię – podsumowuje specjalista.

 


dr n. med. Marta Wilkowska-Trojniel – specjalista dermatolog i wenerolog, członek Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Sekcji Dermatologii Pediatrycznej oraz Stowarzyszenia Lekarzy Dermatologów Estetycznych, przynależąca do International Dermoscopy Society. Wykładowca Wydziału Lekarskiego UMB, założycielka i kierowniczka poradni dermatologicznej STDERM w Białymstoku.

Powiązane artykuły

Napisz komentarz

Dodaj komentarz

Znajdź dermatologa na skróty

Dermatolog to lekarz specjalista, który zajmuję się w leczeniem skóry, włosów oraz paznokci. Dermatologia to dziedzina medycyny, którą możemy podzielić na dermatologię leczniczą oraz estetyczną. Dermatologia lecznicza, jak sama nazwa wskazuje, skupia się na leczeniu chorób skóry takich jak afta, łuszczyca, czerniak, łysienie, trądzik różowaty, i wiele innych. 

Dermatologia estetyczna skupia się na poprawie kondycji skóry i spowolnieniu procesów starzenia. W dermatologii estetycznej stosuje się preparaty i zabiegi na usuwanie zmarszczek, usuwanie znamion, itp. Często leczenie chorób skóry, takich jak trądzik pospolity, wymaga też wykonania zabiegów estetycznych w celu usunięcia blizn potrądzikowych lub przebarwień skóry. 

Dermatolog specjalizujący się w leczeniu chorób skóry może jednocześnie być specjalistą dermatologii estetycznej lub szeroko pojętej medycyny estetycznej.  Dermatochirurgia zajmuje się usuwaniem chirurgicznym lub laserowym zmian skórnych takich jak różne rodzaje znamion – naskórkowe i melanocytowe, naczyniowe, łojowe i potowe -włókniaki, kurzajki, kaszaki, i inne.